سندرم هتروتاکسی (Heterotaxy syndrome)

توصیف بیماری:

سندرم هتروتاکسی (Heterotaxy syndrome)، اختلالی است که در اثر آن اندام های داخلی، بصورت غیر طبیعی در قفسه سینه و شکم قرار گرفته اند. نام این سندروم از کلمات یونانی “heteros” به معنی غیر از و “taxis” به معنی ترتیب و قرار گرفتن، ساخته شده است. افراد مبتلا به این اختلال دارای نقایص مادرزادی پیچیده ای هستند که قلب، ریه ها، کبد، طحال، روده ها و سایر اندامها را تحت تاثیر قرار می دهد.
در یک بدن طبیعی، بیشتر اندام ها در قفسه سینه و شکم، یک جایگاه خاص در سمت راست یا چپ دارند. به عنوان مثال، قلب، طحال و پانکراس در سمت چپ بدن و بخش اعظم کبد، در سمت راست قرار گرفته است. این ترتیب طبیعی اندامها، به عنوان ” situs solitus” شناخته می شود. به ندرت جهت اندام های داخلی به طور کامل از راست به چپ، وارونه می شود که به این اختلال، “situs inversus” نامیده می شود. این جهت گیری تصویر آینه ای، معمولا اختلالی در سلامتی ایجاد نمی کند مگر آنکه به عنوان بخشی از یک سندروم، سایر بخش های بدن را تحت تاثیر قرار دهد.

قرار گرفتن اندام های داخلی به حالت های غیرطبیعی مختلف
قرار گرفتن اندام های داخلی به حالت های غیرطبیعی مختلف

سندروم هتروتاکسی، در واقع قرار گرفتن اندام های داخلی بین حالات situs solitus و situs inversus است که به نام “situs ambiguus” نیز شناخته می شود. برخلاف situs inversus، ترتیب غیرطبیعی اندام ها در سندروم هتروتاکسی، اغلب باعث ایجاد مشکلات جدی در سلامت فرد می شود.
سندروم هتروتاکسی باعث تغییر ساختار قلب از جمله اتصال عروق خونی بزرگ که خون را از سایر بخش های بدن به قلب و برعکس منتقل می کند، می شود. همچنین این اختلال می تواند ساختار ریه ها، به عنوان مثال تعداد لوب ها در هر ریه و طول لوله های منشعب شده از نای (windpipe) (نایژه- bronchi) را نیز تحت تاثیر قرار دهد. در ناحیه شکم، می تواند باعث فقدان طحال (asplenia) و یا ایجاد چندین طحال کوچک با عملکرد ضعیف (polysplenia) شود. ممکن است کبد به جای قرار گرفتن به طور طبیعی در سمت راست معده، در وسط بدن قرار گیرد. همچنین در بعضی از مبتلایان، چرخش غیرطبیعی روده ها (intestinal malrotation) مشاهده می شود که در مراحل اولیه تکامل پیش از تولد، رخ می دهد.

polysplenia
polysplenia

با توجه به اینکه کدام یک از اندام ها تحت تاثیر این اختلال قرار گرفته اند، ممکن است علائم و نشانه های سندروم هتروتاکسی شامل ظاهر آبی پوست یا لب ها (سیانوز-cyanosis، به دلیل کمبود اکسیژن)، مشکلات تنفسی، افزایش خطر عفونت و مشکلات هضم غذا باشد.
جدی ترین عوارض، عمدتا از بیماری مادرزادی قلب (critical congenital heart disease) (یک گروه از نقایص قلبی پیچیده که از بدو تولد وجود دارد)، ناشی می شود. همچنین آترزی صفراوی (Biliary atresia)، (یک اختلال مجاری صفراوی در کبد) نیز می تواند باعث ایجاد مشکلات جدی برای سلامت شیرخوار شود. اگرچه شدت این اختلال وابسته به ناهنجاری ایجاد شده است، سندروم هتروتاکسی اغلب در دوران شیرخوارگی و کودکی، علیرغم درمان نیز مرگ آورمی باشد.

شیوع:

شيوع سندرم هتروتاکسی، در حدود یک در 10 هزار نفر در سراسر جهان تخمین زده می شود. با این حال محققان گمان می کنند ممکن است شیوع آن بیشتر باشد. سندرم هتروتاکسی حدود سه درصد از اختلالات قلبی مادرزادی را تشکیل می دهد. به دلایل ناشناخته، این اختلال در جمعیت آسیایی شایعتر از آمریکای شمالی و اروپا می باشد. مطالعات اخیر نشان می دهد شیوع این اختلال در ایالات متحده، در کودکان متولد شده از مادران سیاه پوست و یا هیسپانیک (Hispanic)، نسبت به کودکان متولد شده از مادران سفیدپوست بیشتر است

تغییرات ژنتیکی:

سندرم هتروتاکسی می تواند در اثر جهش در بسیاری از ژن های مختلف ایجاد شود. پروتئین های تولید شده از بیشتر این ژن ها، در تعیین این که کدام ساختارها در سمت راست یا چپ بدن قرار بگیرند، نقش دارند. این فرایند ایجاد عدم تقارن چپ-راست (left-right asymmetry) نامیده می شود و در مراحل اولیه رشد جنین رخ می دهد. ده ها ژن احتمالا در ایجاد عدم تقارن چپ و راست دخالت دارند که جهش در حداقل 20 عدد از این ژن ها در افراد مبتلا به سندرم هتروتاکسی شناسایی شده است.

اختلالات کروموزومی
اختلالات کروموزومی

در برخی موارد، سندرم هتروتاکسی در اثر جهش در ژن هایی با نقش نامشخص در تعیین عدم تقارن چپ و راست ایجاد می شود. به ندرت، تغییرات کروموزومی مانند اضافه شدن (insertion)، حذف (deletion)، مضاعف شدگی (duplication) و سایر تغییرات مواد ژنتیکی با این اختلال، مرتبط است.

مضاعف شدگی (duplication)
مضاعف شدگی (duplication)

سندرم هتروتاکسی می تواند به تنهایی ایجاد شود و یا بخشی از سایر سندرم های ژنتیکی باشد که دارای علائم بیشتری هستند. به عنوان مثال، حداقل 12 درصد از افراد مبتلا به دیسکینزی اولیه مژک ها (primary ciliary dyskinesia)، دچار سندروم هتروتاکسی نیز می باشند. علاوه بر قرار گرفتن اندام های داخلی در محل های غیر طبیعی، دیسکینزی اولیه مژک ها با عفونت های تنفسی مزمن و ناباروری (infertility) مشخص می شود. این علائم و اختلالات در اثر غیرطبیعی شدن مژک ها (cilia) ایجاد می شوند. مژک ها زوائد انگشت مانندی هستند که از سطح سلول ها بیرون زده اند. به نظر می رسد مژک ها در ایجاد عدم تقارن چپ-راست قبل از تولد، نقش مهمی ایفا می کنند.
مطالعات نشان می دهد که بعضی عوامل مانند دیابت (mellitus)، سیگار کشیدن، کوکائین، رنگ مو و برخی از مواد شیمیایی که مادر باردار با آنها مواجه می شود، می تواند باعث افزایش خطر سندروم هتروتاکسی در کودک شود.
در برخی از افراد مبتلا به سندروم هتروتاکسی هیچ جهش ژنی شناخته شده یا سایر عوامل خطر، مشاهده نمی شود. در این موارد علت بیماری ناشناخته است.

حذف (deletion) در یک کروموزوم
حذف (deletion) در یک کروموزوم

ژن ها:

,ACVR2B, CFAP53, CFC1, CITED2, CRELD1, DNAH5, DNAH11, DNAI1, FOXH1 GATA4, GDF1, GJA1, LEFTY2, MMP21, NAT10, NKX2-5, NODAL, SESN1 SHROOM3, SMAD2, ZIC3

الگوی وراثتی:

در بیشتر موارد سندرم هتروتاکسی تک گیر (sporadic) است، به این معنی که فقط یک نفر در یک خانواده به آن مبتلا می باشد. با این حال، حدود 10 درصد از افراد مبتلا به سندروم هتروتاکسی دارای یک خویشاوند نزدیک (مانند یک والد یا خواهر یا برادر) مبتلا به نقص مادرزادی قلبی، بدون سایر ویژگی های ظاهری سندروم هتروتاکسی هستند. نقایص مادرزادی قلبی ایزوله (Isolated congenital heart defects) و سندروم هتروتاکسی، ممکن است هر دو نشان دهنده طیفی از علایم و نشانه های ناشی از یک جهش ژنتیکی خاص باشند که این وضعیت، بیان متغییر (variable expressivity) نامیده می شود. همچنین ممکن است عوامل ژنتیکی و محیطی مختلف، برای تولید نقایص قلبی مادرزادی در برخی از اعضای خانواده و سندروم هتروتاکسی در دیگران، با یکدیگر ترکیب شوند.
هنگامی که سندروم هتروتاکسی به صورت ارثی مشاهده می شود، بر اساس ژن درگیر می تواند دارای الگوی وراثت اتوزومال غالب و یا اتوزومال مغلوب و یا وابسته به کروموزوم ایکس باشد.
درالگوی وراثتی اتوزومال غالب، یک نسخه از ژن جهش یافته در هر سلول برای ایجاد بیماری کافی است. درالگوی وراثتی اتوزومال مغلوب، هردونسخه ژن درهرسلول دارای جهش است. هریک از والدین فرد مبتلا به یک بیماری اتوزومال مغلوب، یک نسخه از ژن جهش یافته را دارد، اما معمولا علائم بیماری در آنها مشاهده نمی شود. درالگوی وراثتی وابسته به ایکس، ژن جهش یافته ای که سبب بیماری می شود، روی کروموزوم ایکس، یکی از دو کروموزوم جنسی در هر سلول، قرار دارد.
هنگامی که سندروم هتروتاکسی به عنوان بخشی از دیسکینزی اولیه مژک ها ایجاد می شود، دارای الگوی وراثتی اتوزومال مغلوب است.

نام های دیگر بیماری:

heterotaxy
HTX
Ivemark syndrome
left isomerism
right isomerism
situs ambiguus
situs ambiguus viscerum
visceral heterotaxy

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*